|
الگوي تهيه و تدوين برنامههاي
راهبردي محصولي – موضوعي و منطقهاي
گامهاي عملياتي
تدوين برنامه راهبردي محصولي و موضوعي و منطقهايي از گامهاي عملياتي متعددي تشكيل شده است:
گام نخست : تعيين فهرست موضوعات برنامه ريزي.
در اين الگو ميتوان از يك يا چند نوع فهرست بر حسب ضرورتها
و الزامات بهره گرفت. برنامه ميتواند بر مبناي يك محصول يا گروهي از محصولات
باشد. (از قبيل برنامه تحقيقات برنج – گندم – گوشت – واكسن- ميگو –مركبات –
گياهان دارويي – روغن -.......)
همچنين برنامه ميتواند بجاي توجه به يك يا چند محصول خاص به
موضوعات مشترك چند محصول و يا منابع پايه توليد و محيط زيست توجه نمايد. (از
قبيل برنامه تحقيقات آب – خاك – جنگل – مرتع – آفات و بيماريها – مكانيزاسيون-
بيوتكنولوژي - ...........)
گاهي براي برنامه ريزان توجه ويژه به
يك منطقه با ويژگيهاي آب و هوايي و زراعي اقليمي خاص اهميت پيدا مينمايد. ( از
قبيل منطقه زاگرس - مناطق خشك – شور – كوهستاني – پست .....)
گاهي نيز بايد به مسائل و مشكلات خاص
يك نظام توليد و يا نظام بهرهبرداري توجه نمود و براي آن برنامه ريزي تحقيقاتي
نمود. ( از قبيل سيستم پرورش گلخانه ايي - دامپروري فشرده وصنعتي – دامپروري
سنتي – سيستمهاي زراعي و باغي خرد – سيستمهاي عشايري - .......)
لازم به ذكر است به منظور مديريت بهتر
در تدوين و اجراي هر برنامه گاهي بايد آنرا به 2 يا چند زير برنامه تقسيم نمود
و براي هر زير برنامه مراحل بعدي را اجرا نمود.
گام دوم : تحليل وضعيت موضوع مورد نظر بر اساس آمار و اطلاعات موجود
در گام دوم، لازم است بدواً وضعيت
گذشته، حال و آينده موضوع موردنظر براساس مطالعات ميداني و آمار و اطلاعات
موجود مورد بازنگري دقيق قرار گيرد.
بازنگري اطلاعات موضوع مورد نظر
ميتواند في المثل از منظر مسائل اقتصادي و اهداف توسعه كشور باشد، همچنين اين
بازنگري ميتواند از منظر مناطق زراعي اقليمي و يا از منظر نظام توليد و
بهرهبرداري كشاورزي باشد.
نتيجه كاربردي اين مرحله شناسايي وضعيت فعلي موضوع موردنظر كه بطور فرضي آنرا
نقطه A ميناميم و نيز اهداف و برنامههايي است كه برنامه ريزان توسعه كشور
براي آن موضوع ترسيم نمودهاند و بطور فرضي آنرا نقطه B ميناميم.
گام سوم : بررسي و تحليل مسائل و محدوديتها و ترسيم نمودار درختي مسائل
بديهي است براي رسيدن از نقطه
A بهB با محدوديتها و مسائلي مواجه ميباشيم. اين مسائل و محدوديتها در خصوص
تمام عناوين و موضوعات در 2 دسته كلي قرار ميگيرند. گروه اول، مسائل و
محدوديتهاي فني هستند كه وظيفه تحقيقات پاسخگويي و رفع آنها ميباشد، براي مثال
ميتوان به اين موارد اشاره نمود:
- نقايص ژنتيكي (پايين بودن ژنتيكي عملكرد، ضعف تحمل يا مقاومت يا پاسخ ضعيف به
استرسها، حساسيت، نسبت به بيماريها، انگلها و ...)
- روشهاي نامناسب كاشت، داشت، برداشت
- روشهاي غيركارآمد ذخيرهسازي، فراهمآوري، حمل و نقل و نگهداري
- پيچيدگي روشهاي كنترل، مبارزه يا درمان بيماري
گروه دوم، مسائل و محدوديتهاي اقتصادي، اجتماعي و نهادي ميباشند و براي مثال
ميتوان به اين موارد اشاره نمود :
- ضعف سياستهاي قيمتگذاري ( قيمت توليد كننده،مصرفكننده ، يارانهها ...)
- ضعف سياستهاي صادرات و واردات
- در دسترسنبودن اعتبارات موردنياز (سرمايهگذاري ناكافي)
- ضعف خدمات ترويجي
- ضعف قوانين و مقررات
- فقدان دسترسي به بازار
هر چند محدوديتهاي گروه اخير بطور
مستقيم به وظايف تحقيقات مربوط نميباشند و مسئولين اجرايي، قانونگذاران و
برنامه ريزان كشور بايد به رفع آنها اهتمام نمايند. ليكن برنامه ريزان تحقيقاتي
بايد دقيقاً آنها را شناخته و سهم آنها را در عدم دستيابي به اهداف توسعه مورد
نظر قرار دهند.
بايد توجه داشت كه محدوديتهاي هر دو
گروه در نهايت باعث اتلاف عملكرد و ضايع كردن كيفيت محصول، كاهش سطح قابل كشت،
عدم تعادل در اكوسيستم، افزايش حساسيت نسبت به بيماريها و انبوهي از مشكلات و
نابسامانيهاي از اين قبيل خواهند گرديد كه نهايتاً دستيابي به اهداف توسعه را
با چالشهاي جدي مواجه مينمايند.
محدوديتها بايد توسط گروههاي برنامه ريز از كلان به جزء كالبد شكافي شده و
مورد شناسايي قرار گيرند و نهايتاً درخت مسائل و محدوديتهاي موضوع مورد نظر
ترسيم گردد
.در درختي كه بطور فرضي براي يك محصول
كشاورزي ترسيم شده است، گروه برنامه ريز به اين نكته دست يافته است كه براي
رسيدن به اهداف توسعه در آن محصول، مهمترين مشكل، پايين بودن سود آوري توليد
ميباشد و بدون غلبه بر آن نميتوان به اهداف مورد نظر دست يافت. اما گروه
متوجه شده است دليل اين امر، وجود 5 مسئله ديگر ميباشد كه عبارتند از: بالا
بودن هزينه توليد، كاهش صادرات، پايين بودن ميزان عملكرد محصول، فرآوري نامناسب
محصول و ضايعات محصول در مرحله برداشت و انبار. ليكن هر يك از اين عوامل خود
ناشي از عوامل ديگري ميباشد كه با تعيين جايگاه آنها ميتوان به ترسيم درخت
مسائل و محدوديتها در آن موضوع دست يافت.
در مثال بعدي ميتوان به درخت مسائل
براي يك بيماري فرضي اشاره نمود. در اينجا نيز كاهش توليد و افزايش تلفات ناشي
از آن بيماري خود ناشي از 4 علت اساسي يعني مشكل پيشگيري، مشكل درمان، مشكل
شناسايي عامل و مشكل آموزش بوده و مشكل درمان نيز ناشي از چند عامل ديگر
ميباشد.
با ترسيم شاخهها و زير شاخهها و شاخههاي فرعي تر ما به نمودارها و مدلها يي
دست خواهيم يافت كه آنها را مدلهاي درختي يا هرمي ميناميم. اين مدل ها در واقع
نقشه جامع شبكه محدوديتهاي هر موضوع يا محصول ميباشند و ابزار مناسبي جهت
كنترل كلان برنامههاي تحقيقاتي بدست ميدهند.
گام چهارم : بررسي نتايج تحقيقات گذشته در داخل و خارج كشور
در اين مرحله بايد توجه نمود كه
بسياري از مسائل و محدوديتهايي كه شناسايي شدهاند، در گذشته نيز مورد توجه
برنامه ريزان قبلي قرار گرفته و قطعاً فعاليتها و طرحهاي تحقيقاتي متعددي براي
حل آنها بمورد اجرا گذاشته شدهاند. اما محتمل است نتايج آنها معرفي و ترويج
نشدهاند و يا در صورت ترويج، پذيرش اندكي داشتهاند، برخي مسائل نيز اساساً
مورد تحقيق قرار نگرفتهاند.
ضمناً ممكن است برخي موضوعات هم اكنون
در دست تحقيق باشند كه به نتايج برخي از آنها ميتوان اميدوار بود.
لذا گروههاي برنامه ريز بايد به نتايج و روند تحقيقات گذشته و در دست اجرا
توجه كافي بنمايند.
نتيجه اقدامات اين مرحله تفكيك مسائلي
است كه قبلاً حل شدهاند در مقابل مسائلي كه هنوز نيازمند تحقيق بيشتر هستند.
همچنين تفكيك تحقيقات ثمر بخش از تحقيقات غير ثمر بخش نيز در اين مرحله انجام
ميشود.
گام پنجم - تعيين اهداف تحقيق (ترسيم نموداردرختي اهداف)
در گام بعدي بايد به تعيين اهداف
تحقيق پرداخت و آنرا بصورت نمودار درختي رسم نمود.
اهداف تحقيق در واقع مجموعه فعاليتهاي
تحقيقاتي هستند كه براي غلبه بر يك محدوديت خاص طراحي ميشوند.
در اين نمودار ميتوان درخت اهداف را براي همان محصول فرضي قبلي مشاهد نمود.
براي دستيابي به يك هدف كلان يعني افزايش سود آوري بايد 5 هدف ديگر تحقق يابد و
براي دستيابي به هر يك از آنها بايد چند هدف ديگر تحقق يابد.
براي دستيابي به هدف پيشگيري و كنترل بيماري فرضي A نيز بايد 5 هدف ديگر تحقق
يابد و براي دستيابي به هريك از آنها بايد بدواً اهداف ديگري تحقق يابد.
در اينجا نكته قابل توجه و مهم اين است
كه به منظور حصول اطمينان از جامع نگري و صحت تبيين مسائل و مشكلات، ترسيم درخت
مسائل و اهداف بايد با حضور گروههاي ذينفع ودر قالب يك كارگاه دنبال شود.
اما ذينفعان اصلي تحقيقات كشاورزي چه
كساني هستند؟ بر خلاف تصور رايج كه ذينفعان اصلي تحقيقات كشاورزي را صرفاً
معاونتهاي اجرايي وزارت جهاد كشاورزي ميداند، بايد متذكر گرديم كه اين گروهها
از دامنه و تنوع وسيعي برخوردار بوده و در زمان برنامه ريزي بايد تمامي اين
گروهها به صورت كاملاً مشاركتي و فعال حضور داشته باشند.
در بين اين گروها ميتوان به
اتحاديهها و تشكلهاي صنفي ، انجمنها و مجامع علمي و تحقيقاتي، واحدهاي
ترويجي و آموزشي، مديران و پژوهشگران تحقيقات، مراكز و موسسات پژوهشي غير دولتي
و خصوصي و نيز ساير دستگاههاي اجرايي كشور اشاره نمود.
بطور كلي ذينفعان اصلي تحقيقات كشاورزي
گروههايي هستند كه به نحوي تحت تاثير نتايج ودستاوردهاي تحقيقات كشاورزي قرار
ميگيرند و يا ميتوانند به نوعي بر روي اين نتايج تاثير گذارند.
بديهي است كه هر مسئله و يا موضوعي ميتواند دينفعان متفاوتي داشته باشد. نكته
مهم، شناسايي ذينفعان مرتبط و مشاركت دادن به آنها در زمان مسئله يابي، اولويت
بندي و هدف گذاري تحقيقات است.
اما چرا در اين الگو بر مشاركت مستقيم ذينفعان و نه مشورت و نظر خواهي از آنان
تاكيد ميگردد؟
دليل اين امر ريشه در ماهيت و
ويژگيهاي بخش كشاورزي دارد زيرا محدوديتهاي توسعه كشاورزي پيچيده تر از آن
هستند كه صرفاٌ توسط محققين مشخص شوند. ضمناً مشاركت به بررسي مفصل تر و
جامعتري از واقعيتهاي موجود ميانجامد. لازم به ذكر است كه مشاركت ذينفعان باعث
افزايش تعهد آنها نسبت به اجراي برنامه و محصول نهايي تحقيق شده و نوعي احساس
مالكيت در آنها بوجود ميآورد كه زمينه ساز بكارگيري يافتههاي تحقيقاتي است.
گام ششم - شناسايي طرحهاي محوري تحقيقاتي
گام بعدي يا گام ششم شناسايي
طرحهاي محوري است يعني براي دستيابي به اهداف تحقيقاتي بايد فهرستي از طرحهاي
كلان و محوري تحقيقاتي تهيه گردد كه قبلاٌ در آن زمينهها تحقيقات كافي انجام
نگرديده است.
گام هفتم – اولويت بندي طرحهاي محوري
در مرحله بعدي يا گام هفتم بايد با توجه به محدوديت منابع و امكانات از بين
طرحهاي محوري، اولويت دارترين و ضروري ترين طرحها را انتخاب نمود.
گام هشتم - بررسي منابع موجود و منابع مورد نيازو تهيه مقدمات اجراي برنامه
در گام هشتم بايد به بررسي منابع
موجود و منابع مورد نياز پرداخت و مقدمات اجراي برنامه را فراهم نمود.
نتيجه انجام مراحل 9 گانه فوق تدوين يك برنامه استراتژيك يا راهبردي تحقيقات
كشاورزي خواهد بود كه مديريت و هدايت اين برنامه به عهده سازمان تحقيقات
،
آموزش و ترويج كشاورزي ميباشد.
اين برنامه حداقل داراي 4 سطح يا لايه
ميباشد ليكن بر حسب ماهيت و موضوع ، اجزاء زيرين آن ميتواند لايههاي بيشتري
نيز داشته باشد. در ذيل اين برنامه تعدادي برنامه محصولي، موضوعي و
منطقهاي قرار خواهد گرفت كه مديريت و هدايت آنها بعهده موسسات و مراكز تحقيقات
ملي خواهد بود. در ذيل هر برنامه تعدادي طرح جامع و محوري تحقيقاتي قرار خواهد
گرفت كه برحسب ماهيت آنها توسط موسسات و مراكز ملي و يا استاني اجرا خواهند شد.
در ذيل هر طرح تعدادي پروژه تحقيقاتي و در ذيل هر پروژه تعدادي فعاليت، آزمايش،
مطالعه و بررسي قرار خواهند گرفت كه آنها نيز حسب موضوع توسط موسسات و مراكز
ملي يا استاني اجرا خواهند شد.
|
